Aranés
Índex
General
- Aranés (Conselh Generau d'Aran)
- Diccionaris
- Traductor
- Institut Aranés
- 3cat
Fonètica
- Símbols fonètics
- Evolució fonètica
llatí català aranés evolució focus foc huec f ->h (muda) capra cabra craba desplaçament de la erra intervocàlica luna lluna lua pèrdua de la ena intervocàlica ridere riure arrir a proteic davant erra inicial: r- -> arr- mele mel mèu ela final es vocalitza en u illa ella era -ll- -> -r- castellum castell castèlh -ll -> -lh - Lletres
lletra nom fonètica notes
A a [a] gat
[ə] / [ɔ] poma
- quan pòrte un accent ei tostemp grèu: à
B
be [b] béuer
[β] acabar
C
ce [s] ceba
[k] còca
Ç
ce trencada [s] caça
D de [d] dus
[ð] cede
E e [e] pes
[ɛ] pès- barrat [e] quan pòrte er accent agut o non ne pòrte
- dubèrt [ɛ] quan pòrte er accent grèu
F
èfa [f] cafè
G ge [ʒ] gèu
[g] gat
H acha [ø] / [h] hèsta
I i [i] dit
[j] hièstra- er accent tostemp lo portarà agut: í
J gi [ʒ] jogar
K ka [k] Alaska
L èla [l] lèu
M èma [m] mèu
N èna [n] nòste - era èna ei muda [ø] en es pluraus (vesins,
cosins, mans...),
en posicion finau quan ei precedida de r (horn, carn...)
i en bères paraules coma non, plan, tan, tanben, tanpòc...
O o [u] boca
[ɔ] òme- [u] quan pòrte accent agut o quan non ne pòrte
- [ɔ] quan pòrte er accent grèu: ò
P pe [p] petit
Q cu [k] quate
R èrra [r] pera
[rr] arrir
S èssa [s] sabata
[z] casa
T te [t] tot
[ø] vent
U u [y] tu
[w] sau
V ve baish [b] veire
[β] mauva
W ve dobla [w] / [b] / [β] whisky
X icsa [ks] tèxte
[dz] examen
Y i grèga [i] / [j] brandy
Z izèda [z] onze
- Dígrafs
dígraf fonètica GU [g] guèrra QU [k] quilò CH [tʃ] coche LL [l] collaborar LH [λ] lhet NH [ɲ] lenha SH / ISH [ʃ] shivau TH [t] eth
[tʃ] còthTG [ʤ] viatge TJ [ʤ] viatjar TZ [ts] prètz
[dz] tretzeRR [ř] tèrra SS [s] passar - Signes ortografics
signe nom ` accent grèu o dubèrt ´ accent agut o barrat ¨ trèma ' apostròf - junhent : dus punts . punt , virgula o còma
Articles
| definits |
indefinits |
|||
|---|---|---|---|---|
| masculin | femenin | masculin | femenin | |
| singular | eth / er | era | un | ua |
| plural | es | uns | ues | |
- un aute /jáwte/
- ua auta /jáwta/
- uns auti /jáwti/
- ues autes /jáwtes/
Colors
| blanc |
| negre |
| verd |
| blu |
| aurió / auriòla |
| iranja |
| vermelh |
| ròi |
| marron |
| gris |
| mauva |
| ròsa |
Es numèros
| 0 | zèro | 10 | dètz | 20 | vint | 30 | trenta | 40 | quaranta | 50 | cinquanta | 60 | seishanta | 70 | setanta | 80 | ueitanta | 90 | novanta / nauanta | 100 | cent |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | un | 11 | onze | 21 | vint-e-un | 31 | trenta un | 200 | dus cents / dues centes | ||||||||||||
| 2 | dus / dues | 12 | dotze | 22 | vint-e-dus | 42 | quaranta dus | 300 | tres cents / centes | ||||||||||||
| 3 | tres | 13 | treze | 23 | vint-e-tres | 53 | cinquanta tres | 400 | quate cents / centes | ||||||||||||
| 4 | quate | 14 | catorze | 24 | vint-e-quate | 64 | seishanta quate | 500 | cinc cents / centes | ||||||||||||
| 5 | cinc | 15 | quinze | 25 | vint-e-cinc | 75 | setanta cinc | 600 | sies cents / centes | ||||||||||||
| 6 | sies | 16 | setze | 26 | vint-e-sies | 86 | ueitanta sies | 700 | sèt cents / centes | ||||||||||||
| 7 | sèt | 17 | dètz-e-sèt | 27 | vint-e-sèt | 800 | ueit cents / centes | ||||||||||||||
| 8 | ueit | 18 | dètz-e-ueit | 28 | vint-e-ueit | 98 | novanta ueit | 900 | nau cents / centes | ||||||||||||
| 9 | nau | 19 | dètz-e-nau | 29 | vint-e-nau | 1000 | mil |
- Ordinaus
- prumèr / prumèra
- dusau / segon / segona
- tresau
- quatau
- cincau
- ...
- Paraules numeraus
- eth doble, eth triple, eth quadruple
- era mitat, eth tèrç, eth quart, un parelh
- un sègle, un milèr
Verbs
| Infinitiu | èster | auer | hèr | anar | voler | dider-se | parl-ar | drom-ir | mét-er | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Indicatiu |
Present der indicatiu |
jo | sò | è | hè-squi | vau |
voi | me digui | parl-i | drom-isqu-i | met-i |
| tu | ès | as | hè-s | vas |
vòs | te dides | parl-es | drom-iss-es | met-es | ||
| eth / era | ei | a | hè | va |
vò | se ditz | parl-e | drom-ís | met | ||
| nosati / nosates | èm | auem / avem | hè-m | vam |
volem | mos didem | parl-am | drom-im | met-em | ||
| vosati / vosates / vos | ètz | auetz / avetz | hè-tz | vatz |
voletz | vos didetz | parl-atz | drom-itz | met-etz | ||
| eri / eres / vostés | son | an | hè-n | van |
vòlen | se diden | parl-en | drom-iss-en | met-en | ||
| Imerfècte der indicatiu |
jo | èra |
au-ia |
hèj-a |
an-aua |
parl-aua |
|||||
| tu | ères |
au-ies |
hèg-es |
an-aues |
parl-aues |
||||||
| eth / era | ère |
au-ie |
hèg-e |
an-aue |
parl-aue |
||||||
| nosati / nosates | èrem |
au-íem |
hèg-em |
an-àuem |
parl-àuem |
||||||
| vosati / vosates / vos | èretz |
au-íetz |
hèg-etz |
an-àuetz |
parl-àuetz |
||||||
| eri / eres / vostés | èren |
au-ien |
hèg-en |
an-auen |
parl-auen |
||||||
| Preterit der indicatiu |
jo | siguí / estè |
au-í / agu--í |
hi |
an-è |
parl-è |
|||||
| tu | siguís / estès |
au-ís / agu-ís / aueres |
his / heres |
an-ès / an-ères |
parl-ès / parl-ères |
||||||
| eth / era | siguec / estèc |
au-ec / agu-ec |
h-ec |
an-èc |
parl-èc |
||||||
| nosati / nosates | siguérem / estèrem |
auérem / aguérem |
h-érem |
an-èrem |
parl-èrem |
||||||
| vosati / vosates / vos | siguéretz / estèretz |
auéretz / aguéretz |
h-éretz |
an-èretz |
parl-èretz |
||||||
| eri / eres / vostés | sigueren / estèren |
aueren / agueren |
h-eren |
an-èren |
parl-èren |
||||||
| Futur der indicatiu |
jo | serè |
aurè |
harè |
an-arè |
parl-arè |
|||||
| tu | seràs |
auràs |
haràs |
an-aràs |
parl-aràs |
||||||
| eth / era | serà |
aurà |
harà |
an-arà |
parl-arà |
||||||
| nosati / nosates | seram |
auram |
haram |
an-aram |
parl-aram |
||||||
| vosati / vosates / vos | seratz |
auratz |
haratz |
an-aratz |
parl-aratz |
||||||
| eri / eres / vostés | seràn |
auràn |
haràn |
an-aràn |
parl-aràn |
||||||
| Subjontiu |
Present | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Present | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Present | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Present | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Present | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Present | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Imperfècte | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Imperfècte | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Imperfècte | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Imperfècte | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Imperfècte | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Imperfècte | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Condicionau |
... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Imperatiu |
... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| ... | |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Participi | estat, estada, estats, estadi, estades |
auut, auuda, auuts / auudi, auudes / agut, aguda, agudi, agudes |
hèt, hèta, hèts, hèti, hètes |
anat, anada, anats / anadi, anades |
parlat, parlada, parlats / parladi, parlades |
||||||
| Gerondiu | en tot èster, en èster, estant |
en tot auer, en auer, auent |
en tot hèr, en hèr, hènt |
en tot anar, en anar, anant |
en tot parlar, en parlar, parlant |
- Era negacion
- Va ben -> Non va pas ben
- Va ben -> Non va cap ben
Eth genre
| masculin | femení | ||
| mots diferents | òme | hemna | |
| shivau | cavala | cavall / euga | |
| poth | garia | gall / gallina | |
| gendre | ireua | gendre / jove | |
| mardan | oelha | ||
| acabadi en vocau | praube | prauba | |
| nere | nera | ||
| mèstre | mèstra | ||
| nòste | nòsta | ||
| acabadi en consonanta | blanc | blanca | |
| long | longa | ||
| segon | segona | ||
| malaut | malauta | ||
| ròi | ròia | dolent / dolenta | |
| gat | gata | ||
| gran | grana | ||
| petit | petita | ||
| joen | joena | ||
| redon | redona | ||
| ponin | ponina | poltre | |
| prim | prima | ||
| hòrt | hòrta | ||
| doç | doça | ||
| francés | francesa | ||
| consonanta finau muda | senhor | senhora | |
| madur | madura | ||
| clar | clara | ||
| darrèr | darrèra | ||
| prumer | prumèra | ||
| caud | cauda | ||
| malaut | malauta | ||
| cuert | cuerta | ||
| dolent | dolenta | ||
| arribent | arribenta | ||
| avient | avienta | ||
| corrent | correnta | ||
| gojat | gojata | ||
| lit | lita | ||
| -th se càmbia en -r- quan ahigem -a | bèth | bèra | |
| vedèth | vedera | ||
| audèth | audèra | ||
| aqueth | aquera | ||
| consonant sorda -> sonora | lop | loba | |
| mut | muda | ||
| pèc | pèga | ||
| acabat | acabada | ||
| pelut | peluda | ||
| florit | florida | ||
| holorit | holorida | ||
| mòg | mòja | mullat / mullada | |
| lèg | lèja | ||
| bèri noms: doblen era s | gras | grassa | |
| blos | blossa | ||
| os | ossa | ||
| se pèrd era n finau | vesin | vesia | |
| cosin | cosia | ||
| plen | plea |
Plurau
| substantiu | Higem ua -S ath singular | cap | caps | ||
| òme | òmes | ||||
| arbe | arbes | ||||
| pomèr | pomèrs | ||||
| arrat | arrats | ratolí | |||
| prat | prats | ||||
| an | ans | ||||
| tron | trons | ||||
| punh | punhs | ||||
| lum | lums | ||||
| uelth | uelhs | ull | |||
| ... |
vent | vents | [bes] | ||
| camp | camps | [kams] | |||
| carn | carns | [kars] | |||
| vesin | vesins | [bezís] | |||
| man | mans | [mas] | |||
| camin | camins | [kamís] | |||
| tòn | tòns | [tɔs] | teu | ||
| cosin | cosins | [kuzís] | |||
| acaben en -A -> -ES | dia | dies | |||
| casa | cases | ||||
| ròca | ròques | ||||
| ressèga | ressègues | serra | |||
| hemna | hemnes | noia | |||
| istòria | istòries | ||||
| masculin e acabe en -G [ʒ], -S, -Ç, -TZ, -ISH e -S+consonanta -> -I |
laueg |
lauegi |
allau | ||
| hust |
husti |
objectes de fusta | |||
| comèrç |
comèrci |
||||
| prètz |
prètzi |
preu | |||
| peish |
peishi |
||||
| bòsc |
bosqui |
||||
| hèish |
hèishi |
||||
| calaish |
calaishi |
||||
| còth |
còthi |
||||
| moth |
mothi |
moll (os) | |||
| mes |
mesi |
||||
| país | païsi | ||||
| pas | passi | ||||
| còs | còssi | ||||
| uas | uassi | os | |||
| os | ossi | ós | |||
| braç | braci | ||||
| aqueth | aqueri | ||||
| nere | neri | ||||
| nòste | nòsti | ||||
| joens | |||||
| adjectiu | adjectius masculins: plurau en -I | joeni | |||
| bon | boni | ||||
| gran | grani | ||||
| petit | petiti / petits | ||||
| median | mediani | ||||
| clar | clari | ||||
| hered | heredi / hereds | ||||
| francés | francesi | ||||
| mòg | mògi | mullat | |||
| lèg | lègi | ||||
| caud | caudi | ||||
| doç | doci | ||||
| coish | coishi | ||||
| era -N desapareish quan se trape entre vocaus | plen | plei | |||
| -TH -> -R- | bèth | bèri | bell | ||
| sonorizacion dera consonanta finau | anglés | anglesi | |||
| se doble era S | gròs | gròssi | |||
| -E -> -I | praube | praubi | |||
| -A -> -ES | comunista | comunistes | |||
| pirata | pirates | ||||
| carlista | carlistes | ||||
| -E/I atònes -> -S | beròi | beròis | bonic | ||
| estable | estables | ||||
| probable | probables |
Antonims
| alugar | amortar / escandir | encendre / apagar |
| arrir | plorar | riure / plorar |
| balhar | panar | donar / robar |
| cauhar | heiredar | escalfar / refredar |
| crompar | véner | comprar / vendre |
| cuedar / suenhar | descuedar | cuidar / descuidar |
| daurir | barrar / clauar | obrir / tancar |
| divertir-se | engüejar-se | divertir-se / avorrir-se |
| dromir | desvelhar-se | dormir / desvetllar-se |
| emplir | vuedar | omplir / buidar |
| gésser | entrar | sortir / entrar |
| hèr | des-hèir | fer / desfer |
| lauar | enlordir | rentar / embrutar |
| pujar | baishar | pujar / baixar |
| víuer | crebar | viure / morir |
Eth temps
- Es mesi der an:
Gèr Hereuèr Març Abriu Abriu Mai Junh Juriòl Agost Seteme Octobre Noveme Deseme - Es dies dera setmana
Deluns
Dimars
Dimèrcles
Dijaus
Diuendres
Dissabte
Dimenge
Dimenjada cap de setmana - Parts deth dia
Maitin Meddia Tarde Vrespe / Ser Net Maitiada - Ora
Era ua en punt Es dotze e miea / Meddia e miei Es dues e quart Es tres mens vint Es dotze dera net / Miejanet - Paraules tamb connotacions temporaus
Eth matin
Era tarde
Eth ser
Era net
Delàger abans d'ahir Anet aquesta nit / la nit passada Ager ahir Aué avui
Deman demà
Deman passat demà passat
Londeman l'endemà
Londeman passat l'endemà passat
Abantes / Abans
abans
Adès fa un moment
Ara madeish ara mateix
Dempús / Despús després
Símbols fonètics
- Type IPA phonetic symbols for all languages
- toPhonetics keyboard
- The International Phonetic Alphabet
| símbol | teclat |
| ø |
AltGr + o |
| æ |
AltGr + a |
| ß |
AltGr + s |
| ð |
AltGr + d |
| ŋ | AltGr + g |
| ɔ | |
| ʒ |
http://www.francescpinyol.cat/aranes.html
Primera versió: / First version: 3.IX.2025
Darrera modificació: 8 de deseme de 2025 / Last update: 8th
December 2025
Cap a casa / Back home.