Aranés

Índex

General

Fonètica
  • Símbols fonètics
  • Evolució fonètica
    llatí català aranés evolució
    focus foc huec f ->h (muda)
    capra cabra craba desplaçament de la erra intervocàlica
    luna lluna lua pèrdua de la ena intervocàlica
    ridere riure arrir a proteic davant erra inicial: r- -> arr-
    mele mel mèu ela final es vocalitza en u
    illa ella era -ll- -> -r-
    castellum castell castèlh -ll -> -lh
  • Lletres
    lletra nom fonètica notes
    A a [a] gat
    [ə] / [ɔ] poma
    • quan pòrte un accent ei tostemp grèu: à
    B
    		 be [b] béuer
    [β] acabar
    C
    		 ce [s] ceba
    [k] còca
    Ç
    		 ce trencada [s] caça
    D de [d] dus
    [ð] cede
    E e [e] pes
    [ɛ] pès
    • barrat [e] quan pòrte er accent agut o non ne pòrte
    • dubèrt [ɛ] quan pòrte er accent grèu
    F
    		 èfa [f] cafè
    G ge [ʒ] gèu
    [g] gat
    H acha [ø] / [h] hèsta
    I i [i] dit
    [j] hièstra
    • er accent tostemp lo portarà agut: í
    J gi [ʒ] jogar
    K ka [k] Alaska
    L èla [l] lèu
    M èma [m] mèu
    N èna [n] nòste
    • era èna ei muda [ø] en es pluraus (vesins, cosins, mans...),
      en posicion finau quan ei precedida de r (horn, carn...)
      i en bères paraules coma non, plan, tan, tanben, tanpòc...
    O o [u] boca
    [ɔ] òme
    • [u] quan pòrte accent agut o quan non ne pòrte
    • [ɔ] quan pòrte er accent grèu: ò
    P pe [p] petit
    Q cu [k] quate
    R èrra [r] pera
    [rr] arrir
    S èssa [s] sabata
    [z] casa
    T te [t] tot
    [ø] vent
    U u [y] tu
    [w] sau
    V ve baish [b] veire
    [β] mauva
    W ve dobla [w] / [b] / [β] whisky
    X icsa [ks] tèxte
    [dz] examen
    Y i grèga [i] / [j] brandy
    Z izèda [z] onze
  • Dígrafs
    dígraf fonètica
    GU [g] guèrra
    QU [k] quilò
    CH [tʃ] coche
    LL [l] collaborar
    LH [λ] lhet
    NH [ɲ] lenha
    SH / ISH [ʃ] shivau
    TH [t] eth
    [tʃ] còth
    TG [ʤ] viatge
    TJ [ʤ] viatjar
    TZ [ts] prètz
    [dz] tretze
    RR [ř] tèrra
    SS [s] passar
  • Signes ortografics
    signe nom
    ` accent grèu o dubèrt
    ´ accent agut o barrat
    ¨ trèma
    ' apostròf
    - junhent
    : dus punts
    . punt
    , virgula o còma

Articles

definits
 indefinits

masculin femenin masculin femenin
singular eth / er era un ua
plural es uns ues
  • un aute /jáwte/
  • ua auta /jáwta/
  • uns auti /jáwti/
  • ues autes /jáwtes/
  • Es articles contractats (amb preposicions)

    		 singular plurau

    		masculin femenin masc/fem
    preposicion↓
    		 eth/er era es
    a ath/ar ara as
    de deth/der dera des
    per peth/per pera pes
    tà, entà tath/tar, entath/entar tara, entara tàs, entàs vers, a, per, per a
    en en ena enes
    enquia enquiath/enquiar enquiara enquiàs fins a
  • tà / entà
    • tà
      • direccion e destination espaciau
        • Vau tath mercat.
      • destination e objècte de quaqua accion: era finalitat
        • Voi era baleja tà escampar.
        • Açò ei tà tu.
      • s'emplegue deuant des ores e de quauques dates der an (hèstes), e tanben tà indicar un futur
        • Me'n vau tath lhet tàs dètz.
        • Ac voi tà demain.
      • era possession o atribution
        • Açò ei entà tu.
        • Canti entà tu.
    • quan en ua madeisha oracion trapam es dues formes:
      • Vau tà Lhèida entà comprar-me un vestit.
        • tà: indique era destination
        • entà: indique era finalitat
  • per
    • indicar lòc de pas, a trauès de, lòc de passatge, ath torn de
      • Passa peth costat.
    • eth mejan o eth conducte
      • Te l'enviarè per carta.
    • acompanhe as parts deth dia
      • Te lhèues d'ora peth maitin?
    • indicar eth motiu, era causa
      • Ac hè pes sòns hilhs.
    • enes frases passives / agent
      • Era casa siguec bastida peth mèn pairin.
  • tad / tada
    • tad aguesta, tad aquera, tad aqueres, tad aqueri, tad aquerò, tad ací, tad aquiu
    • tada eth, tada era, tada eres, tada eri

Adjectius e pronòms demostratius


aciu aquiu aquiu delà
sing. masc. aguest aqueth aqueth d'aquiu delà
fem. aguesta aquera aquera d'aquiu delà
pl. masc. aguesti aqueri aqueri d'aquiu delà
fem. aguestes aqueres aqueres d'aquiu delà

nèutre açò, çò aquerò aquerò d'aquiu delà

Colors
blanc
negre
verd
blu
aurió / auriòla
iranja
vermelh
ròi
marron
gris
mauva
ròsa

Es numèros
0 zèro 10 dètz 20 vint 30 trenta 40 quaranta 50 cinquanta 60 seishanta 70 setanta 80 ueitanta 90 novanta / nauanta 100 cent
1 un 11 onze 21 vint-e-un 31 trenta un











200 dus cents / dues centes
2 dus / dues 12 dotze 22 vint-e-dus

42 quaranta dus









300 tres cents / centes
3 tres 13 treze 23 vint-e-tres



53 cinquanta tres







400 quate cents / centes
4 quate 14 catorze 24 vint-e-quate





64 seishanta quate





500 cinc cents / centes
5 cinc 15 quinze 25 vint-e-cinc







75 setanta cinc



600 sies cents / centes
6 sies 16 setze 26 vint-e-sies









86 ueitanta sies

700 sèt cents / centes
7 sèt 17 dètz-e-sèt 27 vint-e-sèt













800 ueit cents / centes
8 ueit 18 dètz-e-ueit 28 vint-e-ueit











98 novanta ueit 900 nau cents / centes
9 nau 19 dètz-e-nau 29 vint-e-nau













1000 mil
  • Ordinaus
    • prumèr / prumèra
    • dusau / segon / segona
    • tresau
    • quatau
    • cincau
    • ...
  • Paraules numeraus
    • eth doble, eth triple, eth quadruple
    • era mitat, eth tèrç, eth quart, un parelh
    • un sègle, un milèr

Verbs

Infinitiu
èster auer hèr anar voler dider-se parl-ar drom-ir mét-er
Indicatiu

 Present
der indicatiu		 jo sò è hè-squi vau
 voi me digui parl-i drom-isqu-i met-i
tu ès as hè-s vas
 vòs te dides parl-es drom-iss-es met-es
eth / era ei a hè va
 vò se ditz parl-e drom-ís met
nosati / nosates èm auem / avem hè-m vam
 volem mos didem parl-am drom-im met-em
vosati / vosates / vos ètz auetz / avetz hè-tz vatz
 voletz vos didetz parl-atz drom-itz met-etz
eri / eres / vostés son an hè-n van
 vòlen se diden parl-en drom-iss-en met-en






Imerfècte
der indicatiu		 jo èra
 au-ia
 hèj-a
 an-aua

parl-aua

tu ères
 au-ies
 hèg-es
 an-aues

parl-aues

eth / era ère
 au-ie
 hèg-e
 an-aue

parl-aue

nosati / nosates èrem
 au-íem
 hèg-em
 an-àuem

parl-àuem

vosati / vosates / vos èretz
 au-íetz
 hèg-etz
 an-àuetz

parl-àuetz

eri / eres / vostés èren
 au-ien
 hèg-en
 an-auen

parl-auen







Preterit
der indicatiu		 jo siguí / estè
 au-í / agu--í
 hi
 an-è

parl-è

tu siguís / estès
 au-ís / agu-ís / aueres
 his / heres
 an-ès / an-ères

parl-ès / parl-ères

eth / era siguec / estèc
 au-ec / agu-ec
 h-ec
 an-èc

parl-èc

nosati / nosates siguérem / estèrem
 auérem / aguérem
 h-érem
 an-èrem

parl-èrem

vosati / vosates / vos siguéretz / estèretz
 auéretz / aguéretz
 h-éretz
 an-èretz

parl-èretz

eri / eres / vostés sigueren / estèren
 aueren / agueren
 h-eren
 an-èren

parl-èren







Futur
der indicatiu		 jo serè
 aurè
 harè
 an-arè

parl-arè

tu seràs
 auràs
 haràs
 an-aràs

parl-aràs

eth / era serà
 aurà
 harà
 an-arà

parl-arà

nosati / nosates seram
 auram
 haram
 an-aram

parl-aram

vosati / vosates / vos seratz
 auratz
 haratz
 an-aratz

parl-aratz

eri / eres / vostés seràn
 auràn
 haràn
 an-aràn

parl-aràn

Subjontiu
 Present










Present










Present










Present










Present










Present










Imperfècte










Imperfècte










Imperfècte










Imperfècte










Imperfècte










Imperfècte









Condicionau
 ...










...










...










...










...










...










...









Imperatiu
 ...










...










...










...










...










Participi
estat, estada,
estats, estadi, estades
 auut, auuda,
auuts / auudi, auudes / agut,
aguda, agudi, agudes
 hèt, hèta,
hèts, hèti,
hètes
 anat, anada,
anats / anadi,
anades

parlat, parlada,
parlats / parladi, parlades



Gerondiu
en tot èster, en èster,
estant
 en tot auer, en auer,
auent
 en tot hèr, en hèr,
hènt
 en tot anar, en anar,
anant

en tot parlar,
en parlar, parlant

  • Era negacion
    • Va ben -> Non va pas ben
    • Va ben -> Non va cap ben

Eth genre

masculin femení
mots diferents òme hemna
shivau cavala cavall / euga
poth garia gall / gallina

gendre ireua gendre / jove

mardan oelha
acabadi en vocau praube prauba
nere nera
mèstre mèstra
nòste nòsta
acabadi en consonanta blanc blanca
long longa
segon segona
malaut malauta
ròi ròia dolent / dolenta
gat gata
gran grana
petit petita
joen joena
redon redona
ponin ponina poltre
prim prima
hòrt hòrta
doç doça

francés francesa
consonanta finau muda senhor senhora
madur madura
clar clara
darrèr darrèra
prumer prumèra
caud cauda
malaut malauta
cuert cuerta
dolent dolenta
arribent arribenta
avient avienta
corrent correnta

gojat gojata

lit lita
-th se càmbia en -r- quan ahigem -a bèth bèra
vedèth vedera
audèth audèra
aqueth aquera
consonant sorda -> sonora lop loba
mut muda
pèc pèga
acabat acabada
pelut peluda
florit florida
holorit holorida
mòg mòja mullat / mullada
lèg lèja
bèri noms: doblen era s gras grassa
blos blossa
os ossa
se pèrd era n finau vesin vesia

cosin cosia

plen plea

Plurau
substantiu Higem ua -S ath singular cap caps



òme òmes



arbe arbes



pomèr pomèrs



arrat arrats
ratolí


prat prats



an ans



tron trons



punh punhs



lum lums



uelth uelhs
ull

  ...
 vent vents [bes]


camp camps [kams]


carn carns [kars]


vesin vesins [bezís]


man mans [mas]


camin camins [kamís]


tòn tòns [tɔs] teu


cosin cosins [kuzís]

acaben en -A -> -ES dia dies



casa cases



ròca ròques



ressèga ressègues
serra


hemna hemnes
noia


istòria istòries


masculin e acabe en
-G [ʒ], -S, -Ç, -TZ, -ISH e -S+consonanta
 -> -I		 laueg
 lauegi
allau


hust
 husti
objectes de fusta


comèrç
 comèrci



prètz
 prètzi
preu


peish
 peishi



bòsc
 bosqui



hèish
 hèishi



calaish
 calaishi



còth
 còthi



moth
 mothi
moll (os)


mes
 mesi



país païsi



pas passi



còs còssi



uas uassi
os


os ossi
ós


braç braci



aqueth aqueri



nere neri



nòste nòsti




joens

adjectiu adjectius masculins: plurau en -I
joeni



bon boni



gran grani



petit petiti / petits



median mediani



clar clari



hered heredi / hereds



francés francesi



mòg mògi
mullat


lèg lègi



caud caudi



doç doci



coish coishi


  era -N desapareish quan se trape entre vocaus plen plei


  -TH -> -R- bèth bèri
bell

  sonorizacion dera consonanta finau anglés anglesi


  se doble era S gròs gròssi


  -E -> -I praube praubi


-A -> -ES comunista comunistes



pirata pirates



carlista carlistes


-E/I atònes -> -S beròi beròis
bonic


estable estables



probable probables

Antonims



alugar amortar / escandir encendre / apagar
arrir plorar riure / plorar
balhar panar donar / robar
cauhar heiredar escalfar / refredar
crompar véner comprar / vendre
cuedar / suenhar descuedar cuidar / descuidar
daurir barrar / clauar obrir / tancar
divertir-se engüejar-se divertir-se / avorrir-se
dromir desvelhar-se dormir / desvetllar-se
emplir vuedar omplir / buidar
gésser entrar sortir / entrar
hèr des-hèir fer / desfer
lauar enlordir rentar / embrutar
pujar baishar pujar / baixar
víuer crebar viure / morir

Eth temps
  • Es sasons der an:
    era primauera
    er ostiu
    era tardor
    er iuèrn
  • Es mesi der an:
    Gèr
    Hereuèr
    Març
    Abriu
    Abriu
    Mai
    Junh
    Juriòl
    Agost
    Seteme
    Octobre
    Noveme
    Deseme
  • Es dies dera setmana
    Deluns
    Dimars
    Dimèrcles
    Dijaus
    Diuendres
    Dissabte
    Dimenge
    Dimenjada cap de setmana
  • Parts deth dia
    Maitin
    Meddia
    Tarde
    Vrespe / Ser
    Net
    Maitiada
  • Ora
    Era ua en punt
    Es dotze e miea / Meddia e miei
    Es dues e quart
    Es tres mens vint
    Es dotze dera net / Miejanet
  • Quin temps hè
    • bon temps
    • mau temps
    • hè solei
    • hè calor
    • hè heired
    • hè fresca
    • hè boira
    • hè vent
    • nhèue
    • plò
    • gèle
    • ei embromat
    • vente
    • torbege
  • Paraules tamb connotacions temporaus
    Eth matin
    Era tarde
    Eth ser
    Era net
    delànger abans d'ahir
    ager ahir
    delànet ahir a la nit
    aué avui
    anet aquesta nit
    deman demà
    deman passat demà passat
    londeman l'endemà
    londeman passat l'endemà passat
    Abantes / Abans
    		 abans
    Adès fa un moment
    Ara madeish ara mateix
    Dempús / Despús després

Interrogacion
Què
Qui
Quina
Quin
Quini
Quines
Com
Guairi Quants
A on
Per qué

Era familha
masc. sing.
 fem. sing.
 masc. plurau
 fem. plurau
pair mair pairs mairs
hilh hihla hihls hihles
frair / germà fraia / germana frairs / germàs fraies / germanes
cosin cosina cosins cosines
oncle tia oncles ties
pairin mairia pairins mairies
pare mare pares mares avi, àvia
pair-sénher mair-sénher pairs-sénhers mairs-sénhers avi, àvia
arrèhilh arrèhilha arrèhilhs arrèhilhes nét, néta
cunhat cunhada cunhats cunhades
nebot neboda nebots nebodes
hilhòu hilhòla hilhòus hilhòles
gendre ireua gendres ireues
suer / sògre suera / sògra suers / sògres sueres / sògres
òme hemna òmes hemnes marit, muller
gojat gojata gojats gojates xicot, xicota

Es possessius

singular
 plurau
masc.
 mèn
 tòn, ta
 sòn, sa
 mèns
 tòns
 sòns
nòste
 vòste
 sòn
 nòsti
 vòsti
 sòns
fem.
 mia, ma
 tua, ta
 sua, sa
 mies
 tues
 sues
nòsta
 vòsta
 sua
 nòstes
 vòstes
 sues

Comparatius
inferioritat mens __ que
igualtat autant __ que
superioritat mès __ que

Expressions




be _ plan
Be se semble plan a sa pair. sí que _
_ tè _
cride era atencion sus eth hèt
Nòstre-Sènher benaït!


Ath hons [atʃ'uns]

tan [ta]

tant [tan] quan era paraula que seguís comence per vocau:
tant amabla
entà pr'amor de _
se ten entà explicar era finalitat:
S'amague entà pr'amor de non ensenhar es cames.

Aspècte fisic
ei
  • bèth / bèra
  • beròi / beròia
  • polit / polida
  • lèg / lèja
  • ròi
  • moreno
  • capiblanc
  • prim/ prima
  • magre / magra
  • escanaulit / escanaulida
  • gran / grana
  • petit/ petita
  • gròs / gròssa
  • ponin / ponina (menut)
  • gras / grassa
  • cappelat
  • camilong / camilonga
  • camitort / camitorta
  • coish / coisha
  • ranquet / ranqueta (coix)
  • pèc / pèga (ruc)
  • vielh / vielha
  • joen / joena (jove)
  • cogitós / cogitosa (rondinaire)
  • amable / amabla
  • aimable / aimabla
  • capinaut / capinauta (altiu)
  • nerviós / nerviosa
  • charraire / charraira
  • senzilh / senzilha
  • coma cau (com cal)
  • vanitós / vanitosa
  • vantariòu / vantariòla (rondinaire)
  • valent / valenta
  • elegant / eleganta
  • tranquil / tranquilla
  • extravagant / extravaganta
  • ben vesit / ben vestida
  • agradable / agradabla
  • seriós / seriosa
  • educat / educada
  • mau ensenhat / mau ensenhada
  • bastrús / bastrussa (bast)
  • lord / lorda (brut)
  • esconjurat / esconjurada
  • bòrni / bòrnia
  • guiterós / guiterosa (gandul)
  • feniant / fenianta (gandul)
  • hart / harta (fart)
  • pensatiu / pensatiua
  • capvirat / capvirada
  • hòl / hòla (foll)
  • lhòco / lhòca (boig)
  • erós / erosa (feliç)
  • trist / trista
  • luèr / luèra (llunàtic)
a
  • eth peu
  • es uelhs
  • era pèth
  • ròi
  • blanc
  • frisat
  • lis
  • long
  • cuert
  • gròssi
  • neri
  • verdi
  • blus
pòrte
  • barba
  • mostacho
  • lunetes
  • chapèu
  • barret
  • camisa
  • vestit

Era ròba
et chapèu
es esclòps
eth tapaboques la bufanda
era samarreta
es calçotets
era cravata
eth justet l'armilla
eth tricòt el jersei
era giqueta
eth pantalon
er abric
es bòtes
eth vestit
es miches
et demantau
era pelha / eth pelhòt la faldilla
eth mocador
es sabates
es calces
eth sosten
era blosa
es michons
es guants

Eth còs
clòsca
cap
celha
cara
caròles / gautes
nas
maishèra
uelh
paupeta
pestanha
nineta
aurelha
boca
lengua
pòt llavi
dent
caishau
coth
espatlla
esquia
piet
trincha
melic
braç
code
canèth
man
dits
dit ponin
guinhaire ?
pòdo polze
cu
cama
cueisha
jolh
pè
talon
pòdo
talon
cervèth
paumons
còr
estomac
hitge
budèth gròs
budèth prim

Expresar gusti
a jo m'agrade
a tu t'agrade
ada eth li agrade
a nosati mos agrade
a vosati vos agrade
ada eri les agrade
  • Es preposicions A e TÀ higen d- eufonic -ad o ada, tad o tada- deuant de demostratius e indefinits (ad aguest, tad arren), e deuant de pronòms personaus tonics de tresau persona (ada eth, ada era, ada eres, ada eri).

Advèrbis
  • Lòc
    ...

    aciu/ací aquiu aquí/allà
    deçà delà en aquest costat/en aquell costat
    ençà enlà cap aquí/cap allà
    deuant darrèr davant/darrere
    endeuant endarrèr endavant/enrere
    dessús dejós sota/sobre
    ensús enjós cap amunt/cap avall
    naut baish dalt/baix
    laguens dehòra dins/fora
    apròp luenh a prop/lluny
    ath cap ath cu/ath hons al capdamunt/al capdavall
    ath cant ath torn al costat/al voltant
    enlòc pertot enlloc/per tot arreu
    a (man) dreta a (man) querra a mà dreta/a mà esquerra
    ath miei entremiei al mig/entremig
    d'un costat der aute costat per un costat/per l'altre costat
    (a) on (a) onsevolhe on/en qualsevol lloc
    arran près/prop a ran/vora

Símbols fonètics
símbol teclat
ø
 AltGr + o
æ
 AltGr + a
ß
 AltGr + s
ð
 AltGr + d
ŋ AltGr + g
ɔ
ʒ

http://www.francescpinyol.cat/aranes.html
Primera versió: / First version: 3.IX.2025
Darrera modificació: 14 de hereuèr de 2026

Valid HTML 4.01!

Cap a casa / Back home.